The most gracious penalties and rewards     
 
How warmly Emperors Yao, Shun, Yu and T'ang (1) and Kings Wen, Wu, Ch'eng and K'ang
(2) loved their people, how deeply they were concerned with them, and they treated them
according to the principles of gentlemen and elders! Even when a single good deed was
done, it was rewarded, songs were sung about it, ad it was extolled far and wide. The
rejoicing was over the good beginning made and to encourage further effort consistent to the
very end. Even when a single evil deed was performed, it was penalized, but there was
understanding compassion and well-intentioned interdiction mixed with the hope that a veil
would be drawn over the past and a new vista opened up. Thus, mixed expressions of
approval and disapproval, praise and disappointment, are found in all the books of the Yu,
Hsia, Shang and Chou dynasties.

Only with the death of Kings Ch'eng and K'ang and the accession of King Mu did the ideal
government of Chou begin to decline. But even then Marquis Lu, Minister of Justice, was
ordered to make public a just, but lenient, penal code. The message was sympathetic but not
sentimental, authoritative but not wrathful, benignant but decisive, filled with understanding
compassion for the innocent. This is why Confucius also had a good word to say for this
state of affairs. It is stated in an exegesis: 'When there is doubt as to rewards, they should be
granted so as to afford a wider range of favors. When there is doubt as to penalties, they
should rather be avoided as a manifestation of prudence in the dispensation of criminal
justice.'

In Emperor Yao's time, Kao-yao was the chief gaoler. Each time a death sentence was to be
carried out, Kao-yao had to make three pleas for the criminal's execution, which were
reserved by Yao with three pardons. The country threrefore feared the firmness with which
Kao-yao enforced the law and was happy at Yao's leniency in the administration of criminal
justice. 'The service of Kun, (3) 'said the Four Yuehs, (4) 'can be enlisted.' Emperor Yao
denied this, because Kun was disobedient and was a disgrace. But sometimes later, the
emperor said that he could try the man out. And why did Emperor Yao, on the one hand,
refuse to listen to Kao-yao's advice to put criminals to death, but, on the other hand, yield to
the suggestion of the Four Yuehs to employ Kun? Here we can see the intention behind the
judgment of a sage.

'The benefit of the doubt,' said the Book of History, 'should be given to lighten crime and add
to merit. Rather fail to punish the extraordinary crime than put the innocent to death.' Alas,
this is the utmost that can be said! When a man may or may not be rewarded, to reward him
is excessive benevolence. When a man may or may not be penalized, to penalize him is
carrying justice to excess. Excessive benevolence makes a gentleman, bur carrying justice to
excess tends to create callousness. Better, therefore, excessive benevolence than carrying
justice to excess.

In ancient times, rewards did not take the form of official rank and emoluments, nor was
criminal justice administered with swords and saws. Though the conferment of official rank
and emoluments is a proper form of reward, the effect of official rank and emoluments
reaches only those on whom they are conferred, and not beyond. Though swords and saws
are proper instruments to ensure respect for the authority of the law, the effect of swords
and saws reaches only those who are punished, and not beyond. Ancient rulers knew that
the good deeds of the world are too numerous to be rewarded and encouraged by grants of
official rank and emoluments and that the evil acts of the world are also too numerous to be
punished and deterred by swords and saws. They therefore chose the path of benevolence
in case of doubt, and treated the people of the country according to the principles of
gentlemen and elders, so that they could all rally to the principles of gentlemen and elders.
That is why these rulers were said to be most gracious.

'If a gentleman is pleased, 'says the Book of Songs,' 'disorder comes to a quick end. If a
gentleman is angry, disorder is stopped in no time.' Is there a different way by which a
gentleman puts an end to disorder? There is none other than expressing his pleasure and
anger at the proper time without ever losing sight of benevolence. The essence of the Spring
and Autumn Annals (5) is that it prizes severity in law-making but leniency in the
condemnation of people. In that book, rewards and penalties take the form of praise and
censure, This also exemplifies graciousness at its utmost.



                                                                                            SU SHIH
                                                                                   (TR: SHIH SHUN LIU)


(1)_ Rulers respectively of the ancient t'ang, Yu, Hsia and Shang dynasties.
(2)_ Rulers of the Chou dynasty.
(3)_ A notoriously evil character, who was the father of emperor Yu of the Hsia dynasty.
(4)_ Chief feudal lords in the four corners of the empire.
(5)_ One of the Confucian classics.

 HÌNH THƯỞNG  TRUNG HẬU CHI CHÍ  LUẬN

Nghiêu, Thuấn. Vũ, Thang, Văn, Võ, Thành, Khang chi tế, hà kì ái dân chi thâm, ưu dân chi thiết, nhi đãi
thiên hạ dĩ quân tử, trưởng giả chi đạo dã! Hữu nhất thiện, tòng nhi thưởng chi, hựu tòng nhi vịnh ca, ta
thán chi, sở dĩ lạc kì thủy nhi miễn kì chung. Hữu nhất bất thiện, tòng nhi phạt chi, hựu tòng NHI ai căng,
trừng sáng chi, sở dĩ khí kì cựu nhi khai kì tân. Cố kì hu du chi thanh, hoan hưu thảm kích, kiến ư Ngu,
Hạ, Thương, Chu chi thư.
Thành, Khang kí một, Mục Vương lập nhi Chu đạo thủy suy, nhiên do mệnh kì thần Lữ Hầu, nhi cáo chi
dĩ tường hình. Kì ngôn ưu nhi bất thương, uy nhi bất nộ, từ ái nhi năng đoán, trắc nhiên hữu ai lân vô cô
chi tâm, cố Khổng Tử do hữu thủ yên.

Truyện viết: “Thưởng nghi tòng dữ, sở dĩ quảng ân dã; phạt nghi tòng khứ, sở dĩ thận hình dã.” Ðương
Nghiêu chi thời, Cao Dao chi sĩ, tương sát nhân, Cao Dao viết: “Sát chi”, tam: Nghiêu viết: “Hựu chi”,
tam; cố thiên hạ úy Cao Dao chấp pháp chi kiên, nhi lạc Nghiêu dụng hình chi khoan. Tứ Nhạc viết:
“Cổn khả dụng.” Nghiêu viết: “Bất khả, Cổn phương mệnh bĩ tộc.” Kí nhi viết: “Thí chi.” Hà Nghiêu chi bất
thính Cao Dao chi sát nhân, nhi tòng Tứ Nhạc chi dụng Cổn dã? Nhiên tắc thánh nhân chi ý, cái diệc
khả kiến hĩ.

Thư viết: “Tội nghi duy khinh, công nghi duy trọng, dữ kì sát bất cô, ninh thất bất kinh.” Ô hô! Tận chi hĩ.
Khả dĩ thưởng, khả dĩ vô thưởng, thưởng chi quá hồ nhân; khả dĩ phạt, khả dĩ vô phạt, phạt chi quá hồ
nghĩa. Quá hồ nhân, bất thất vi quân tử; quá hồ nghĩa, tắc lưu nhi nhập ư nhẫn tâm. Cố nhân khả quá
dã, nghĩa bất khả quá dã.

Cổ giả thưởng bất dĩ tước lộc, hình bất dĩ đao cứ: thưởng chi dĩ tước lộc, thị thưởng chi đạo, hành ư
tước lộc chi sở gia, nhi bất hành ư tước lộc chi sở bất gia dã; hình chi dĩ đao cứ, thị hình chi uy, thi ư
đao cứ chi sở cập, nhi bất thi chi ư đao cứ chi sở bất cập dã. Tiên vương tri thiên hạ chi thiện bất thăng
thưởng, nhi tước lộc bất túc dĩ khuyến dã; tri thiên hạ chi ác bất thăng hình, nhi đao cứ bất túc dĩ tài dã;
thị cố nghi tắc qui chi ư nhân, dĩ quân tử, trưởng giả chi đạo đãi thiên hạ, sử thiên hạ tương suất nhi qui
ư quân tử, trưởng giả chi đạo, cố viết trung hậu chi chí dã.

Thi viết: “Quân tử như chỉ, loạn thứ thuyên dĩ; quân tử như nộ, loạn thứ thuyên trở.” Phù quân tử chi dĩ
loạn, khởi hữu dị thuật tai? Thời kì hỉ nộ, nhi vô thất hồ nhân nhi dĩ hĩ. Xuân Thu chi nghĩa, lập pháp quí
nghiêm, nhi trách nhân quí khoan; nhân kì bao biếm chi nghĩa dĩ chế thưởng phạt, diệc trung hậu chi chí
dã.

                                                                                                        TÔ ÐÔNG PHA



DICH NGHĨA:

LUẬN VỀ SỰ TRUNG HẬU CỰC ÐIỂM
TRONG PHÉP THƯỞNG PHẠT

Thời các vua Nghiêu, Thuấn, Vũ, Thang, Văn, Võ, Thành, Khang [1] sao mà yêu dân, lo cho dân thâm
thiết và lấy cái đạo của bậc trưởng giả [2], quân tử đãi với dân như vậy! Dân có một điều hay thì nhân
đó mà thưởng rồi lại nhân đó mà ca vịnh, tán thán để người đó vui vẻ trong lúc đầu rồi gắng sức cho
đến cuối. Dân có một điều bất thiện thì nhân đó mà phạt rồi lại nhân đó mà thương xót, răn bảo để
người đó bỏ tật cũ mà bắt đầu một đời sống mới. Cho nên những tiếng than thở, gọi thưa vui vẻ, bi
thảm còn thấy trong sách các đời Ngu, Hạ, Thương, Chu [3].

Khi vua Thành, vua Thang đã mất, Mục Vương lên ngôi thì đạo nhà Chu bắt đầu suy, nhưng nhà vua
còn sai bề tôi là Lữ Hầu, khuyên phải khéo dùng hình phạt [4], lời có ý lo mà không buồn, có vẻ uy mà
không giận, từ ái mà lại cương quyết, có lòng xót xa thương kẻ vô tội. Cho nên Khổng Tử cho là còn khả
thủ.

Sách [5] có câu: “Muốn thưởng mà còn nghi thì cứ thưởng đi, để mở rộng ân đức; muốn phạt mà còn
nghi thì nên tha cho, để thận trọng về việc hình.” Thời vua Nghiêu, ông Cao Dao làm hình quan, muốn
giết người [6], ba lần bảo: “Giết đi”, vua Nghiêu ba lần bảo: “Tha cho.” Cho nên thiên hạ sợ Cao Dao
giữ phép nghiêm nhặt mà mừng vua Nghiêu dùng hình khoan hậu. Các quan tứ nhạc nói: “Cổn dùng
được.” [7], vua Nghiêu nói: “Không được. Cổn trái mệnh và bại hoại.” Rồi lại bảo: “Thử đi.” Vì lẽ gì mà
vua Nghiêu không nghe lời Cao Dao bảo giết người, mà lại nghe lời các quan tứ nhạc và dùng Cổn? Xét
hai việc đó thì cái ý của thánh nhân cũng có thể thấy được rồi.  

Kinh Thư nói: “Tội mà còn nghi ngờ thì nên phạt nhẹ; công mà còn nghi ngờ thì nên thưởng hậu; giết
một người vô tội thì thà mang tiếng trái luật còn hơn.” Than ôi! Nói như vậy là trung hậu đến cùng cực
rồi. Có thể thưởng, lại có thể không thưởng được, mà cứ thưởng thì là vượt cái nhân; có thể phạt được,
lại có thể không phạt được, mà cứ phạt thì là vượt cái nghĩa. Vượt cái nhân thì vẫn còn là ngưới quân tử
mà vượt cái nghĩa thì là nhập vào bọn người tàn nhẫn. Cho nên nhân có thể vượt được mà nghĩa không
thể vượt được.

Ðời xưa, không lấy tước lộc để thưởng, không dùng gươm cưa để làm tội; lấy tước lộc mà thưởng thì cái
đạo thưởng chỉ thi hành ở chỗ tước lộc tặng thêm cho người ta được thôi [8], mà không thể thi hành ở
chỗ tước lộc không tặng thêm cho người ta được; dùng gươm cưa mà làm tội thì cái uy nghiêm của hình
phạt chỉ thi hành ở chỗ gươm cưa phạm tới được [9], mà không thể thi hành ở chỗ gươm cưa không
phạm tới được. Tiên vương biết rằng những việc thiện trong thiên hạ không sao thưởng hết được, mà
tước lộc không đủ để khuyến khích mọi người; biết rằng những việc ác trong thiên hạ không thể phạt
hết được, mà gươm cưa không đủ để sửa trị mọi người; cho nên còn nghi thì nâng đỡ người ta về
đường nhân, lấy đạo của người quân tử, trưởng giả mà đãi thiên hạ, khiến thiên hạ dắt nhau theo về
đạo của bậc quân tử, trưởng giả. Vì vậy mà bảo là rất mực trung hậu.

Kinh Thi nói: “Quân tử [10] mà vui vẻ (theo lời người hiền) thì loạn mau cmau dẹp; quân tử mà giận (khi
thấy kẻ sàm) thì loạn mau mau ngừng.” Quân tử mà dẹp loạn, có thuật nào khác đâu? Biết mừng giận
cho hợp lúc mà không mất đạo nhân, thế thôi. Ý nghĩa trong kinh Xuân Thu là lập pháp thì cần nghiêm,
mà trách người thì nên khoan, nhân cái nghĩa bao biếm [11] mà chế định thưởng phạt, đó cũng là rất
mực trung hậu vậy.
                                                        


CHÚ THÍCH

[1].        Tên những minh quân thời Thượng cổ Trung Hoa. Vua Nghiêu làm vua từ 2359 tới 2259, nhường ngôi cho vua
Thuấn (2259 – 1753). Vua Thuấn nhường ngôi cho vua Vũ (2208 – 2197). Thang là vua Thành Thang nhà Thương (1766
– 1753). Văn, Võ, Thành, Khang là bốn vua đầu đời Chu (thế kỉ 12 và 11 trước Tây lịch). Theo quan niệm của nhà nho các
ông vua càng về sau càng kém đạo đức, và những ông vua kể trên đều là bậc thánh đáng làm gương cho đời sau.
[2].        Chữ trưởng giả trỏ những người đáng trọng, không có nghĩa như ta dùng ngày nay.
[3].        Ngu là đời vua Thuấn (Ðường là đời vua Nghiêu). Hạ là đời từ vua Vũ tới vua Kiệt (2208 – 1767). Thương là đời từ
vua Thành Thang tới vua Trụ (1767 – 1123). Nhà Chu nối nhà Thương từ 1135 (vì kể cả đời vua Văn Vương, lúc đó chưa
hết đời vua Trụ) đến 221. Sau nhà Chu là nhà Tần.
[4].        Chữ “tường hình” ở đây còn có thể hiểu theo nghĩa này: chính sách hình pháp tốt lành, tức chínhsach dùng hình
pháp để đạt được mục đích không phải dùng hình pháp nữa, vì vậy gọi là tốt lành.
[5].        Chúng tôi không rõ sách nào. Nguyên văn là “truyện”, mà chữ truyện trỏ chung các sách về sử thời cổ.
[6].        Nghĩa là muốn xử tử một kẻ có tội nặng.
[7].        Cổn là cha vua Vũ, một trong bốn người có tiếng là tàn bạo thời đó. Tứ nhạc là bốn vị quan lớn đời vua Nghiêu,
nắm quyền coi sóc các chư hầu ở bốn phương. Cả bốn đều là con ông Hi Hòa.
[8].        Tước, lộc chỉ làm cho người ta thêm sang, thêm giàu, chớ không làm tăng cái đức của người ta; người nào
không ham tước lộc mà trọng đức, thì thưởng bằng tước lộc, không có ích gì cả.
[9].        Gươm và cưa chỉ làm hủy hoại thân thể người ta; những kẻ không sợ thân thể bị hủy hoại thì hình phạt bằng
gươm, cưa vô ích.
[10].        Chữ quân tử ở đây có lẽ trỏ hạng người cầm quyền.
[11].        Khổng Tử dùng sử liệu của nước Lỗ mà viết lại thành kinh Xuân Thu, có ý để răn đời, rất thận trọng về cách dùng
chữ, để có ý khen hoặc chê những nhân vật lịch sử. Có khi chỉ vì một chữ chê mà thành tiếng xấu muôn đời, chỉ nhờ một
chữ khen mà được tiếng thơm thiên cổ. Vì vậy người đời sau bàn kinh Xuân Thu nói: “Nhất tự chi bao, vinh ư hoa cổn;
nhất tự chi biếm, nhục ư phủ việt.” Một chữ khen thì vinh hơn được áo cổn hoa của vua ban cho; một chữ chê thì nhục
hơn phải tội búa rìu.




** Trích: CỔ VĂN TRUNG QUỐC, NGUYỄN HIẾN LÊ soạn, TAO ÐÀN xuất bản, 1966.



                                                                    __________________